معامله فضولی چیست؟ بررسی آثار و نحوه ابطال آن در پاسخ به این پرسش که «معامله و عقد فضولی چیست؟» میتوان گفت که معامله فضولی، معاملهای است که در آن، شخصی که مالک مال نیست یا از طرف مالک آن اجازه ندارد، اقدام به انجام یک عمل حقوقی نسبت به آن مال میکند.
پس از انجام معامله توسط فضول، با دو حالت از سوی مالک مواجه میشویم: پذیرش معامله یا رد معامله.
پذیرش معامله نخستین اثر معامله فضولی، پذیرش آن از طرف مالک است. در صورتی که مالک، معامله را بپذیرد، معامله کامل شده و از لحظه پذیرش، قرارداد میان مالک و اصیل معتبر خواهد بود. در این حالت، هر دو طرف میبایست به تعهدات قراردادی خود عمل نمایند. تأیید مالک میتواند به صورت صریح باشد؛ برای مثال، مالک به اصیل بگوید: «من معامله را با تو میپذیرم.» همچنین، تأیید میتواند به صورت غیرمستقیم نیز صورت پذیرد؛ مثلاً مالک از اصیل درخواست اجارهبها کند.
رد معامله دومین اثر معامله فضولی، رد آن توسط مالک است. مالک میتواند معامله فضولی را رد کرده و به آثار آن نسبت به خودش پایان دهد. نکته مهمی که باید در بررسی آثار معامله فضولی به آن توجه کرد، این است که برای مالک، مدت زمان مشخصی جهت تأیید یا رد معامله تعیین نشده است. از طرفی، اصیل نیز تا زمانی که مالک تکلیف قرارداد را مشخص نکرده است، حق فسخ قرارداد را ندارد و باید به آن پایبند بماند. اگر در این مدت که مالک در حال تصمیمگیری برای معامله فضولی است، ضرری از بابت معامله به اصیل وارد شود، اصیل میتواند با اثبات آن، معامله را بر هم بزند.
نحوه ابطال معامله فضولی نحوه ابطال معامله فضولی بدین صورت است که مالک باید با مراجعه به یکی از دفاتر خدمات قضایی، برای ثبت دادخواست ابطال معامله و ارجاع آن به دادگاه حقوقی اقدام نماید. از آثار باطل کردن این معامله میتوان به حق مالک برای استرداد عین مال یا دریافت مثل یا قیمت آن و همچنین اجرتالمثل اشاره نمود.
لازم به ذکر است که اصیل و فضول هر دو در حکم غاصب بوده و در مقابل مالک مسئولیت تضامنی دارند. مالک میتواند برای جبران خسارات و غرامات وارده، هم به هر دوی آنها و هم به هر کدام که بخواهد، رجوع نماید.
